محافظ برق فقط زمانی میتواند در محدوده طراحی خود کار کند که جریان عبوری از آن از ظرفیت مجازش بیشتر نشود. اگر چند وسیله را به محافظی با ظرفیت پایین وصل کنید، ممکن است کابل، دوشاخه، پریز یا رله داخلی محافظ بیش از حد گرم شود، خروجی مرتب قطع شود یا عمر قطعات کاهش پیدا کند. از طرف دیگر، انتخاب یک محافظ با عدد آمپر بالاتر بهتنهایی به معنی حفاظت بهتر نیست؛ چون محدوده قطع ولتاژ، کیفیت رله، زمان تأخیر، ارت، کیفیت کابل و نوع مدار حفاظتی نیز مهم هستند.
پس هدف از محاسبه ظرفیت این نیست که صرفاً «بزرگترین آمپر موجود» را بخریم. باید محافظی انتخاب شود که از نظر جریان و توان برای مصرف واقعی مناسب باشد و در عین حال برای نوع وسیله، بهخصوص وسایل دارای موتور یا کمپرسور، طراحی شده باشد.
برای مقایسه مدلهای موجود، میتوانید دسته محافظ و چندراهی برق شعاع لایت را بر اساس نوع مصرف، تعداد خروجی و مشخصات فنی بررسی کنید. |
سه عددی که بیشتر از همه در انتخاب محافظ دیده میشوند «وات»، «آمپر» و «ولتآمپر» هستند. وات نشاندهنده توان واقعی مصرفی است، آمپر مقدار جریان عبوری را نشان میدهد و ولتآمپر حاصل ضرب ولتاژ در جریان و بیانگر توان ظاهری است. این تفاوت در بارهای AC اهمیت دارد، چون در برخی تجهیزات ضریب توان کمتر از یک است و نمیتوان همیشه وات و ولتآمپر را یکسان فرض کرد.
وات میزان توان واقعی مصرفی دستگاه را بیان میکند. بسیاری از تلویزیونها، شارژرها، لامپها و وسایل خانگی روی برچسب مشخصات خود مقدار توان ورودی را بر حسب وات درج میکنند.
آمپر مقدار جریان عبوری از مدار است. روی بسیاری از محافظهای برق عددهایی مانند ۱۰A یا ۱۶A دیده میشود. این عدد نشان میدهد مسیر داخلی، رله، کابل و اتصالات محافظ برای چه سطحی از جریان طراحی شدهاند؛ با این حال حداکثر توان اعلامشده توسط خود سازنده نیز باید همزمان بررسی شود.
در برق AC، توان ظاهری از ضرب ولتاژ در جریان به دست میآید. توان واقعی نسبت به توان ظاهری به ضریب توان یا Power Factor وابسته است. برای همین، فرمول ساده وات تقسیم بر ولتاژ برای همه دستگاهها دقت یکسانی ندارد. اگر سازنده مقدار جریان نامی یا VA را روی دستگاه نوشته باشد، بهتر است همان مشخصات مستقیم را مبنای انتخاب قرار دهید.
برای یک بار ساده که ضریب توان آن نزدیک به یک است، میتوان از رابطه زیر برای تخمین اولیه استفاده کرد:
I ≈ P ÷ V |
در این رابطه I جریان بر حسب آمپر، P توان بر حسب وات و V ولتاژ بر حسب ولت است. با درنظرگرفتن ولتاژ نامی ۲۳۰ ولت، یک وسیله ۱۱۵۰ واتی در حالت ایدهآل حدود ۵ آمپر جریان میکشد.
برای بارهای AC که ضریب توان آنها کمتر از یک است، رابطه کاملتر بهصورت تقریبی «I = P ÷ (V × PF)» نوشته میشود. به همین دلیل دو دستگاه با توان واقعی مشابه میتوانند جریان یکسانی نداشته باشند. در تجهیزات موتوری و کمپرسوری، مسئله به جریان راهاندازی نیز وابسته است و استفاده از عدد آمپر روی پلاک دستگاه یا اطلاعات سازنده دقیقتر از تخمین صرف با وات است.
در گفتوگوی روزمره هنوز اصطلاح «برق ۲۲۰ ولت» رایج است، اما برای محاسبه فنی بهتر است ۲۳۰ ولت اسمی را مبنا قرار دهید. تفاوت عددی بزرگ نیست، ولی استفاده از مبنای درست باعث میشود جدول تبدیل وات به آمپر دقیقتر باشد.
جدول زیر فقط توان ظاهری تقریبی را در ولتاژ ۲۳۰ ولت نشان میدهد. این جدول به معنی مجاز بودن استفاده پیوسته از تمام این ظرفیت برای هر محافظ نیست؛ حداکثر توان درجشده توسط سازنده محصول و نوع بار باید در اولویت باشد.
| جریان نامی محافظ | توان ظاهری تقریبی در ۲۳۰ ولت | کاربرد اولیه |
| ۱۰ آمپر | حدود ۲۳۰۰ VA | لوازم الکترونیکی و بارهای سبک تا متوسط، در صورت تطابق مشخصات محصول |
| ۱۶ آمپر | حدود ۳۶۸۰ VA | بارهای بالاتر یا وسیله اختصاصی؛ طبق حداکثر توان خود محافظ |
| ۲۰ آمپر | حدود ۴۶۰۰ VA | مصارف سنگینتر و مدارهای متناسب؛ معمولاً نیازمند بررسی دقیق اتصال |
| ۲۵ آمپر | حدود ۵۷۵۰ VA | محافظها یا مدارهای مرکزی خاص؛ انتخاب بر اساس سیمکشی و کلید حفاظتی |
| ۳۲ آمپر | حدود ۷۳۶۰ VA | کاربردهای ورودی/مرکزی؛ نصب و انتخاب توسط برقکار |
اگر بین محافظ ۱۰ آمپر و ۱۶ آمپر مردد هستید، به جای انتخاب بر اساس عدد بزرگتر، سه سؤال بپرسید: مجموع جریان واقعی وسایل من چقدر است؟ آیا وسیله موتور یا کمپرسور دارد؟ و حداکثر توان اعلامشده روی همان محافظ چقدر است؟
این گروه معمولاً نسبت به وسایل حرارتی و موتوری جریان پایینتری دارند. اگر مجموع توان تلویزیون، گیرنده، مودم، کنسول و تجهیزات جانبی در محدوده ظرفیت محافظ قرار دارد، یک مدل ۱۰ آمپر میتواند کافی باشد. با این حال تعداد پریز، ارت، کیفیت ساخت و نوع مدار حفاظتی نیز مهم است.
برای این کاربرد میتوانید مدلهای محافظ برق تلویزیون و محافظ برق کامپیوتر را بر اساس تعداد تجهیزات و توان مصرفی مقایسه کنید. |
یخچال و فریزر را نباید فقط با توان متوسط کمپرسور انتخاب کرد. جریان راهاندازی، تأخیر در وصل مجدد و کاربری اختصاصی محافظ مهماند. بهترین کار این است که آمپر یا توان ورودی روی پلاک یخچال را بخوانید و محافظی را انتخاب کنید که سازنده آن صراحتاً برای یخچال و فریزر معرفی کرده و ظرفیت کافی دارد.
مدلهای مخصوص
محافظ برق یخچال و فریزر در شعاع لایت را میتوانید جداگانه بررسی کنید. |
در این دستگاهها موتور، پمپ و در برخی مدلها المنت گرمایشی وجود دارد؛ بنابراین توان لحظهای یا جریان مصرفی میتواند از تجهیزات صوتیوتصویری بیشتر باشد. به عدد آمپر، حداکثر توان محافظ و کاربری اعلامشده توسط سازنده توجه کنید و از اتصال همزمان چند وسیله پرمصرف به یک محافظ خودداری کنید.
برای مقایسه گزینههای مرتبط، بخش محافظ برق لباسشویی میتواند مسیر مناسبتری برای انتخاب باشد. |
در کولر گازی یا کمپرسور ، انتخاب ظرفیت باید با دقت بیشتری انجام شود. جریان نامی، جریان راهاندازی، نوع کمپرسور یا موتور، ظرفیت سیمکشی و نوع اتصال باید با محافظ هماهنگ باشند. اگر محافظ برای این کاربرد طراحی نشده باشد، صرف داشتن عدد ۱۶ یا ۲۰ آمپر روی بدنه دلیل کافی برای مناسب بودن آن نیست.
برای کولر گازی، بهتر است مستقیماً سراغ محافظ برق کولر گازی بروید و مشخصات هر مدل را با پلاک کولر تطبیق دهید. |
فرض کنید تلویزیون ۱۲۰ وات، مودم ۱۵ وات و کنسول بازی ۲۰۰ وات مصرف دارند. مجموع توان ۳۳۵ وات است. اگر برای تخمین اولیه ضریب توان را نزدیک به یک فرض کنیم، جریان تقریبی برابر است با ۳۳۵ ÷ ۲۳۰، یعنی حدود ۱٫۵ آمپر. در این سناریو ظرفیت ۱۰ آمپر از نظر جریان اسمی حاشیه زیادی دارد؛ اما باز هم باید حداکثر توان، تعداد خروجی، ارت و کیفیت محافظ بررسی شود.
برای یک بار مقاومتی ۲۰۰۰ واتی، جریان تقریبی ۲۰۰۰ ÷ ۲۳۰ یعنی حدود ۸٫۷ آمپر است. این عدد نشان میدهد که اتصال چنین وسیلهای به یک محافظ ۱۰ آمپر شما را به محدوده بالای ظرفیت آن نزدیک میکند. اگر سازنده محافظ استفاده با چنین باری را تأیید نکرده، انتخاب محافظ ۱۶ آمپر و اتصال اختصاصی ایمنتر است. وسایل گرمایشی پرمصرف را نباید صرفاً به دلیل داشتن چند خروجی به یک چندراهی معمولی متصل کرد.
برای یخچال و کولر، محاسبه فقط با وات متوسط کافی نیست. ممکن است کمپرسور در لحظه شروع، جریان بیشتری از حالت پایدار بکشد. در این وضعیت پلاک دستگاه، جریان نامی، اطلاعات راهاندازی و توصیه سازنده محافظ باید مبنا باشد. اگر روی یخچال مثلاً جریان نامی مشخص شده، همان عدد را مستقیم با ظرفیت محافظ مقایسه کنید و مدل مخصوص کمپرسور با تأخیر مناسب انتخاب کنید.
خیر. عدد آمپر فقط یکی از پارامترهای انتخاب است. یک محافظ ۲۰ آمپر با مدار حفاظتی ضعیف، تأخیر نامتناسب، کابل نامناسب یا محدوده قطع ولتاژ نامشخص الزاماً از یک محافظ ۱۰ آمپر استاندارد و متناسب با دستگاه بهتر نیست. ظرفیت بالاتر فقط زمانی مزیت دارد که مدار، کابل، پریز و نوع مصرف نیز برای آن طراحی شده باشند.
در واقع دو سؤال جدا وجود دارد: «محافظ چه مقدار جریان را میتواند عبور دهد؟» و «محافظ در چه شرایط ولتاژی و با چه سرعت/تأخیری خروجی را قطع یا وصل میکند؟» پاسخ سؤال اول از آمپر و توان به دست میآید؛ پاسخ سؤال دوم به طراحی حفاظتی محصول وابسته است.
| معیار | چرا مهم است؟ |
| حداکثر توان یا VA | عدد حداکثر بار اعلامشده توسط سازنده را در کنار آمپر بررسی کنید. |
| محدوده قطع ولتاژ | محافظ باید مشخص کند در افت یا افزایش ولتاژ خارج از چه محدودهای خروجی را قطع میکند. |
| زمان تأخیر در وصل مجدد | برای یخچال و کولر اهمیت بیشتری دارد. کوتاهتر بودن زمان تأخیر همیشه بهتر نیست. |
| نوع حفاظت | محافظ ولتاژ با Surge Protector یا SPD دقیقاً یک چیز نیست. اگر حفاظت در برابر اضافهولتاژ گذرا برایتان مهم است، مشخصات فنی محصول باید این قابلیت را صریحاً نشان دهد. |
| ارت | پریز ارتدار فقط زمانی مفید است که سیستم برق ساختمان نیز ارت واقعی و صحیح داشته باشد. |
| کیفیت کابل و اتصالات | کابل، دوشاخه و سوکت ضعیف میتوانند حتی قبل از رسیدن به ظرفیت رله به نقطه داغ تبدیل شوند. |
| کاربری اعلامشده | مدل مخصوص کامپیوتر، تلویزیون، یخچال یا کولر را بر اساس کاربرد واقعی انتخاب کنید. |
در ۲۳۰ ولت، ۱۰ آمپر از نظر تئوری معادل حدود ۲۳۰۰ ولتآمپر است. اما حداکثر وات مجاز باید از روی مشخصات خود محافظ خوانده شود؛ چون طراحی رله، کابل، دوشاخه و محدودیت سازنده میتواند عدد پایینتری تعیین کند.
در ۲۳۰ ولت، حاصل ضرب ۲۳۰ در ۱۶ برابر حدود ۳۶۸۰ ولتآمپر است. این عدد توان ظاهری تئوری است و نباید بدون بررسی حداکثر توان اعلامشده محصول، بهعنوان توان مجاز قطعی استفاده شود.
در بسیاری از ترکیبهای تلویزیون، مودم و تجهیزات صوتیوتصویری، مجموع جریان بسیار کمتر از ۱۰ آمپر است؛ با این حال باید توان واقعی تجهیزات و ظرفیت همان محافظ را بررسی کرد.
از روی عدد عمومی نمیتوان نسخه واحد داد. جریان نامی روی پلاک یخچال، جریان راهاندازی کمپرسور، حداکثر توان محافظ و کاربری اختصاصی آن را بررسی کنید. محافظی که سازنده برای یخچال معرفی کرده و از نظر ظرفیت با دستگاه سازگار است انتخاب مناسبتری است.
از نظر مجموع جریان شاید در بعضی شرایط ممکن باشد، اما از نظر نوع تأخیر و کاربری، بهتر است یخچال و فریزر محافظ اختصاصی خود را داشته باشند و تجهیزات صوتیوتصویری روی محافظ جداگانه قرار بگیرند.
به ظرفیت کولر، جریان نامی و جریان راهاندازی کمپرسور بستگی دارد. برای کولر گازی نباید فقط به یک عدد عمومی ۱۰ یا ۱۶ آمپر تکیه کرد؛ مشخصات پلاک کولر و محافظ مخصوص لوازم پرمصرف را تطبیق دهید.
خیر. آمپر بالاتر محافظ به معنی ظرفیت عبور جریان بیشتر است و مصرف وسیله را افزایش نمیدهد. مصرف را خود دستگاه تعیین میکند.
نه لزوماً. بسیاری از محافظهای رایج بازار ایران برای قطع خروجی در افت یا افزایش ولتاژ طراحی شدهاند. حفاظت در برابر اضافهولتاژهای گذرا یا Surge به مدار و مشخصات جداگانه نیاز دارد و باید صریحاً در مشخصات محصول ذکر شده باشد.
برای انتخاب ظرفیت محافظ برق، ابتدا بهجای حدس زدن، پلاک مشخصات دستگاهها را بخوانید. اگر آمپر درج شده، همان مقدار را مبنا قرار دهید؛ اگر فقط وات دارید، برای تخمین اولیه آن را بر ۲۳۰ تقسیم کنید. سپس مجموع بار همزمان را با جریان نامی و حداکثر توان خود محافظ مقایسه کنید.
برای تلویزیون، مودم و تجهیزات دیجیتال، محافظهای ۱۰ آمپر در بسیاری از سناریوها ظرفیت کافی دارند؛ اما برای وسایل پرمصرف یا موتوری مثل یخچال، لباسشویی و کولر گازی، نوع دستگاه، جریان راهاندازی، زمان تأخیر و کاربری اختصاصی محافظ مهمتر از انتخاب کورکورانه بین ۱۰ و ۱۶ آمپر است.
Schneider Electric Electrical Installation Guide — Definition of Power Factor
World Standards — Iran mains voltage and frequency
برای ثبت سفارش، لطفاً به این شماره پیام بدید.
